ชี้คุมค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์มผิดทาง! เสี่ยงซ้ำเติมร้านอาหาร-ไรเดอร์-คนซื้อ

การกำกับการแข่งขันอาจกลายเป็นการทำลายการแข่งขัน และโยนต้นทุนกลับไปให้ SMEs ผู้บริโภค และไรเดอร์

แหล่งข่าวในวงการวิเคราะห์ว่า การที่กระทรวงพาณิชย์เจรจาให้ Shopee, Lazada และ TikTok Shop ลดค่าธรรมเนียมแก่ SMEs ส่งผลให้แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซหลายรายปรับขึ้นค่าธรรมเนียมอย่างต่อเนื่องในปีที่ผ่านมา แต่เมื่อคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) กำลังเดินหน้าวางกติกากำกับค่าธรรมเนียมของธุรกิจเรียกรถและจัดส่งอาหารนั้นเท่ากับว่า รัฐกำลังใช้ข้อมูลทางเศรษฐศาสตร์กำกับการแข่งขัน หรือกำลังใช้สูตรเดียวกันกับทุกแพลตฟอร์มโดยไม่เข้าใจความแตกต่างของธุรกิจ โดยเพราะสิ่งที่ใช้ได้ผลกับ E-Commerce อาจกลายเป็นหายนะสำหรับ Food Delivery
 
“ที่สำคัญผู้เสียหายอาจไม่ใช่แพลตฟอร์ม แต่เป็นร้านอาหาร ผู้บริโภค และไรเดอร์ที่รัฐอ้างว่ากำลังปกป้อง”
 
ทั้งนี้เมื่อกลับไปดูประวัติศาสตร์ของธุรกิจ Food Delivery ในประเทศไทย Foodpanda ขาดทุนรวมประมาณ 13,360 ล้านบาท ระหว่างปี 2562–2566 โดยในปี 2566 มีรายได้ 3,843 ล้านบาท แต่ยังขาดทุนสุทธิ 522 ล้านบาท ก่อนตัดสินใจยุติการให้บริการในประเทศไทยเมื่อวันที่ 23 พฤษภาคม 2568
 
ค่าย Robinhood ซึ่งเคยใช้โมเดลไม่เก็บค่า GP จากร้านอาหาร กลับประสบปัญหาขาดทุนต่อเนื่อง โดยในปี 2566 มีรายได้ 724 ล้านบาท แต่ขาดทุนถึง 2,155 ล้านบาท จน SCBX ประกาศแผนยุติการให้บริการในปี 2567 ก่อนเปลี่ยนเป็นการขายกิจการให้กลุ่มทุนที่นำโดยยิบอินซอย
 
สองกรณีนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าการเก็บ GP ต่ำเป็นสาเหตุเดียวของความล้มเหลว แต่พิสูจน์ว่าการทำธุรกิจ Food Delivery ให้ยั่งยืนนั้นเป็นเรื่องเข้าใจยาก
 
แม้แต่ผู้ประกอบการที่มีรายได้หลายพันล้านบาทก็ยังอาจขาดทุนต่อเนื่องได้
 
แน่นอนว่าบางแพลตฟอร์มในประเทศไทยสามารถทำกำไรได้แล้ว แต่กำไรระดับบริษัทไม่ได้แปลว่าทุกบริการหรือทุกคำสั่งซื้อมีส่วนต่างกำไรสูง และสามารถดูดซับภาระต้นทุนใหม่ได้อย่างไม่มีขีดจำกัด
 
“ธุรกิจ Food Delivery ไม่ใช่เพียงการนำผู้ซื้อกับผู้ขายมาพบกันบนเว็บไซต์ แต่เป็นบริการแบบ On-Demand ที่ต้องบริหารต้นทุนการจัดส่งแบบ Real-Time ต้องมีไรเดอร์เพียงพอในช่วงเวลาที่ลูกค้าต้องการ ต้องลงทุนในระบบเทคโนโลยี การตลาด การชำระเงิน และการรักษาคุณภาพบริการโดยรายได้จากค่าธรรมเนียมจึงไม่ใช่กำไรทั้งหมดของแพลตฟอร์ม“
 
ทั้งนี้หากรัฐมอง GP เป็นเพียงตัวเลขที่สามารถสั่งให้ลดได้ โดยไม่พิจารณา Unit Economics ของธุรกิจ ก็เท่ากับกำลังออกนโยบายโดยไม่เข้าใจต้นทุนของสิ่งที่ตัวเองกำกับ จึงบีบค่าธรรมเนียมมากเกินไป ธุรกิจเหลือเพียงสองทางเลือก
 
หากนโยบายรัฐกดดันให้แพลตฟอร์มลดค่าธรรมเนียมต่ำกว่าระดับที่ธุรกิจสามารถดำเนินงานได้อย่างยั่งยืน โดยไม่มีมาตรการรองรับอย่างเหมาะสม ผู้ประกอบการอาจเหลือทางเลือกสำคัญเพียงสองทาง
 
แหล่งข่าวกล่าวด้วยว่า ทางเลือกแรก ไม่ปรับตัวและขาดทุนต่อไปจนต้องออกจากตลาด ซึ่งกรณี Foodpanda เป็นบทเรียนที่ชัดเจนว่า แม้ผู้ประกอบการรายใหญ่ระดับโลกก็สามารถตัดสินใจถอนตัวจากตลาดไทยได้ เมื่อผลตอบแทนไม่คุ้มกับการลงทุนและโอกาสในตลาดอื่น
 
“หากมีผู้เล่นถอนตัวมากขึ้น ผู้บริโภคจะมีทางเลือกน้อยลง ร้านอาหารจะมีช่องทางขายลดลง และไรเดอร์จะสูญเสียโอกาสในการหารายได้ และที่สำคัญ การออกจากตลาดของผู้เล่นรายหนึ่งอาจทำให้อำนาจตลาดกระจุกตัวอยู่กับผู้ประกอบการที่เหลือมากกว่าเดิมซึ่งเท่ากับว่ามาตรการที่รัฐตั้งใจใช้ลดอำนาจตลาด อาจกลับสร้างตลาดที่มีการแข่งขันน้อยลง”
 
ทั้งนี้ยังมีการเสนอทางเลือกที่สอง ลดต้นทุนทุกทางเพื่อให้อยู่รอดที่เกิดขึ้นได้มากกว่า และเป็นผลกระทบที่รัฐต้องประเมินให้ครบก่อนเข้าแทรกแซงโครงสร้างราคา
 
เมื่อแพลตฟอร์มมีรายได้ต่อคำสั่งซื้อลดลง บริษัทอาจต้องลดงบส่งเสริมการขาย ลดการอุดหนุนค่าจัดส่ง ลดส่วนลด ลดแรงจูงใจให้ไรเดอร์ หรือชะลอการลงทุนในพื้นที่และบริการที่มีต้นทุนสูง
 
หากเกิดขึ้นจริง ผลกระทบจะไม่ได้หยุดอยู่ที่แพลตฟอร์ม แต่จะกระจายไปยังเศรษฐกิจทั้งระบบ และผู้บริโภคจะจ่ายแพงขึ้น
เมื่อลดส่วนลดและโปรโมชันส่งฟรี ราคาสุทธิต่อคำสั่งซื้อมีโอกาสเพิ่มขึ้น แม้อัตรา GP ที่ร้านอาหารถูกเรียกเก็บจะลดลงก็ตาม
ผู้บริโภคที่เคยสั่งอาหารบ่อยอาจลดความถี่การสั่งซื้อ และกำลังซื้อที่เคยไหลเข้าสู่ร้านอาหารขนาดเล็กก็อาจหายไป
 
ในวันที่รัฐบาลพยายามลดค่าครองชีพ นโยบายที่ทำให้ค่าจัดส่งอาหารสูงขึ้นย่อมเสี่ยงสวนทางกับเป้าหมายทางเศรษฐกิจของรัฐบาลเอง

ร้านอาหารอาจได้ GP ต่ำลง แต่ยอดขายกลับหายไป

สมมติร้านอาหารขายผ่านแพลตฟอร์มได้ 100 ออร์เดอร์ต่อวัน การลดค่าธรรมเนียมอาจช่วยให้ร้านมีกำไรต่อออร์เดอร์เพิ่มขึ้น
แต่หากการลดโปรโมชันทำให้ยอดขายเหลือเพียง 70 ออร์เดอร์ ร้านอาหารอาจเสียรายได้มากกว่าส่วนต่างค่าธรรมเนียมที่ประหยัดได้
 
ตัวเลขนี้เป็นเพียงสถานการณ์จำลอง ไม่ใช่ผลกระทบที่เกิดขึ้นจริง แต่ชี้ให้เห็นว่า GP ต่ำลงไม่ได้รับประกันว่ากำไรรวมของร้านจะเพิ่มขึ้น โดยต้นทุนคงที่ของร้านอาหาร ทั้งค่าเช่า ค่าแรง และอุปกรณ์ ไม่ได้ลดลงตามจำนวน

ออร์เดอร์ที่หายไป
 
“รัฐบาลจึงต้องตอบให้ได้ว่า กำลังช่วยให้ร้านอาหารเหลือกำไรมากขึ้นจริง หรือเพียงทำให้ตัวเลข GP บนกระดาษลดลง ไรเดอร์อาจได้ค่ารอบเท่าเดิม แต่รายได้ทั้งวันลดลง”
 
แหล่งข่าวเสริมด้วยว่า การคุ้มครองค่าตอบแทนต่อเที่ยวไม่ใช่สิ่งเดียวกับการคุ้มครองรายได้ของไรเดอร์
 
“หากจำนวนคำสั่งซื้อลดลง ไรเดอร์จะต้องรอนานขึ้น ได้รับงานน้อยลง และมีรายได้รวมต่อวันลดลง แม้อัตราค่าตอบแทนต่อเที่ยวจะไม่เปลี่ยนแปลง”
 
ทั้งนี้รายได้ของไรเดอร์ขึ้นอยู่กับทั้งค่าตอบแทนต่อเที่ยว จำนวนเที่ยวที่ทำได้ ระยะเวลารอรับงาน และต้นทุนการเดินทาง เพราะฉะนั้นการกำกับที่ดูเพียงค่าตอบแทนต่อรอบ โดยไม่ประเมินจำนวนงานที่อาจหายไป จึงเสี่ยงต่อการแก้ปัญหาผิดจุด
 
“นี่คือความย้อนแย้งที่รัฐต้องระวังอย่างยิ่ง ลดค่าธรรมเนียมเพื่อช่วยร้านอาหาร แต่ทำให้ยอดขายร้านหายไป ลดต้นทุนแพลตฟอร์มจนงานไรเดอร์ลดลง และทำให้ผู้บริโภคจ่ายแพง” แหล่งข่าวกล่าว

กขค. ต้องเลิกคิดว่าทุกแพลตฟอร์มเหมือนกันจากข้อมูลการปรับค่าธรรมเนียมของ Shopee, Lazada และ TikTok Shop ในปี 2569 แสดงให้เห็นการปรับขึ้นหลายครั้งอย่างชัดเจน
 
แต่ในฝั่ง Food Delivery และ Ride-Hailing ข้อมูลสาธารณะที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอจะพิสูจน์ว่าแต่ละรายปรับขึ้นค่าธรรมเนียมต่อเนื่องในลักษณะเดียวกัน
 
ดังนั้นการที่ยังไม่มีข้อมูลไม่ได้หมายความว่าบริษัทเหล่านั้นไม่มีพฤติกรรมที่ต้องตรวจสอบ แต่ กขค. ต้องเป็นผู้พิสูจน์ข้อเท็จจริงให้ชัดเจนก่อนสรุปว่าปัญหาของแต่ละตลาดเหมือนกัน
 
“ผมไม่ได้คัดค้านร่างกติกาของ กขค. ที่มุ่งให้แพลตฟอร์มเปิดเผยต้นทุนและชี้แจงเหตุผลในการกำหนดค่าธรรมเนียม ซึ่งยังไม่ได้กำหนดเพดาน GP โดยตรง แต่กำลังตั้งคำถามว่า ก่อนที่รัฐจะขยับจากการกำกับความโปร่งใสไปสู่การกดดันหรือต่อรองระดับค่าธรรมเนียมของธุรกิจส่งอาหาร รัฐได้ประเมินผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจครบแล้วหรือยัง“
 
ทั้งนี้การกำกับโครงสร้างค่าธรรมเนียม กับการบังคับให้ค่าธรรมเนียมลดลง เป็นคนละเรื่องกัน และต้องไม่ถูกทำให้กลายเป็นเรื่องเดียวกัน ซึ่งกขค. ต้องแยก E-Commerce, Food Delivery และ Ride-Hailing ออกจากกันอย่างชัดเจน เพราะแต่ละตลาดมีโครงสร้างต้นทุน รูปแบบการแข่งขัน และผลกระทบต่อผู้มีส่วนเกี่ยวข้องแตกต่างกัน
 
”หน้าที่ของ กขค. ไม่ใช่การทำให้ทุกแพลตฟอร์มมี GP ต่ำที่สุด แต่คือการพิสูจน์ว่าพฤติกรรมใดเป็นการใช้อำนาจตลาดโดยมิชอบ และกำกับให้ตรงกับปัญหานั้น หากยังไม่มีข้อมูลต้นทุนจริง ไม่มีการประเมินความยืดหยุ่นของอุปสงค์ต่อราคา ไม่มีการศึกษาผลต่อปริมาณออร์เดอร์และรายได้ไรเดอร์ ก็ไม่ควรใช้ความสำเร็จจากการเจรจาลดค่าธรรมเนียมอีคอมเมิร์ซเป็นเหตุผลในการขยายแนวทางเดียวกันไปยังทุกธุรกิจ”
 
รัฐมนตรีพาณิชย์ต้องรับผิดชอบมากกว่าตัวเลข GP ที่ลดลง
 
จากความพยายามของนางศุภจี สุธรรมพันธุ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงพาณิชย์ ที่ผลักดันให้แพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซช่วยลดต้นทุนแก่ SMEs นั้น
 
แต่ความสำเร็จในการเจรจาลดค่าธรรมเนียม ไม่ใช่ใบอนุญาตให้รัฐนำแนวทางเดียวกันไปใช้กับทุกตลาด
 
โดยกระทรวงพาณิชย์มีหน้าที่สร้างระบบการค้าที่เป็นธรรม ไม่ใช่เพียงสร้างผลงานว่าทำให้เอกชนลดราคาได้กี่เปอร์เซ็นต์
หากนโยบายที่ดูเหมือนช่วย SMEs กลับทำให้ร้านอาหารมียอดขายลดลง ทำให้ไรเดอร์มีรายได้น้อยลง และทำให้ผู้บริโภคต้องแบกรับค่าครองชีพสูงขึ้น นั่นจะไม่ใช่ความสำเร็จของการกำกับดูแล แต่เป็นความล้มเหลวของการประเมินผลกระทบเชิงนโยบาย
 
“ผมจึงเสนอให้กระทรวงพาณิชย์และ กขค. แสดงผลการประเมินผลกระทบทางเศรษฐกิจ หรือ Regulatory Impact Assessment อย่างจริงจัง โดยเฉพาะผลต่อราคาที่ผู้บริโภคจ่ายจริง ยอดขายสุทธิของร้านอาหาร รายได้รวมต่อวันของไรเดอร์ ความสามารถในการทำกำไรของแพลตฟอร์ม และความเสี่ยงที่ผู้ประกอบการจะถอนตัวจากตลาด โดยทุกฝ่ายควรมีส่วนร่วมในการกำหนดแนวทางปฏิบัติ ไม่ใช่ให้รัฐเป็นผู้ตัดสินจากมุมมองเรื่องค่าธรรมเนียมเพียงด้านเดียว และประเทศไทยไม่ต้องการให้ Foodpanda เป็นบทเรียนที่ถูกลืม และไม่ควรออกแบบนโยบายโดยไม่เรียนรู้จากประสบการณ์ของ Robinhood”
 
ที่สำคัญ เราต้องไม่สร้างกติกาที่ทำให้การดำเนินธุรกิจอย่างมีประสิทธิภาพกลายเป็นข้อเสียเปรียบ หรือทำให้การแข่งขันเหลืออยู่เพียงผู้เล่นไม่กี่ราย เพราะผู้ประกอบการรายอื่นไม่สามารถแบกรับต้นทุนตามกติกาของรัฐได้
 
ความเป็นธรรมสำหรับ SMEs ไม่ได้หมายความว่าแพลตฟอร์มต้องยอมขาดทุนเพื่อให้ร้านค้าอยู่รอด แต่หมายถึงการสร้างระบบที่ทุกฝ่ายสามารถดำเนินธุรกิจได้ภายใต้เงื่อนไขที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และไม่เอาเปรียบกัน
 
ทั้งนี้ก่อนที่ กขค. และกระทรวงพาณิชย์จะเดินหน้ากำกับแพลตฟอร์มด้วยมาตรการที่กระทบราคา จึงควรตอบคำถามเพียงข้อเดียวให้ชัดเจน กำลังลดต้นทุนให้ SMEs จริง หรือเพียงย้ายต้นทุนจากแพลตฟอร์มไปซ่อนอยู่ในราคาที่ผู้บริโภคจ่าย ยอดขายที่ร้านอาหารสูญเสีย และรายได้ที่ไรเดอร์ไม่ได้รับ เพราะหากการกำกับของรัฐทำให้การแข่งขันลดลง ผู้ประกอบการถอนตัว และต้นทุนของประชาชนเพิ่มขึ้น
 
“รัฐก็ไม่อาจเรียกนโยบายนั้นว่าเป็นการสร้างการแข่งขันที่เป็นธรรมได้ เพียงเพราะสามารถทำให้ตัวเลข GP ลดลง และหาก กขค. ซึ่งมีหน้าที่ป้องกันการผูกขาด กลับออกแบบกติกาที่ผลักผู้ประกอบการออกจากตลาดเสียเอง ใครจะเป็นผู้รับผิดชอบต่อการผูกขาดที่เกิดขึ้นจากน้ำมือของรัฐ